blog van Judy Koopman

Een afspraak met een familie. Moeder zal vandaag of morgen komen te overlijden.
Ze ligt in coma, de artsen zeggen dat ze hersendood is en stellen voor dat de stekkers er uit gaan.
Dan kan ze op eigen kracht overlijden.
Ik spreek af met de familie dat ik meteen de uitgekozen kist ga ophalen, want ze willen moeder in de kist graag thuis ontvangen. Dus bij overlijden in het ziekenhuis verzorgen/aankleden, in de kist leggen en dan naar huis.
Zo gezegd zo gedaan. Ik heb diezelfde dag een eenvoudige kist in mijn auto staan.
Uiteindelijk rij ik daar 10 dagen mee rond, want moeder was nog niet van plan om dood te gaan.
Op eigen kracht heeft ze het nog zo lang volgehouden.  Als een mens de kans krijgt dan bepaald die zelf het tijdstip van overlijden, daar hebben wij niets over te zeggen. En dat is maar goed ook.

Mijn rode VW Golf station auto was me heel dierbaar.
Maar ja, aan alles komt een eind, dat weten wij maar al te goed.
7 Jaar lang heeft zij (waarom zij?) mij gediend, door weer en wind, door dik en dun. Heel veel lege kisten heeft zij vervoerd.
Sjorrend over de opgeklapte banken ging dat elke keer weer net.
Ik heb haar aardig afgetopt.
Afijn, zij deed het dus altijd, maar ja die ene keer!
We waren op weg naar crematorium Heeze, dit ligt ongeveer 15 km van Eindhoven in de bossen.
Vader in de kist achterin de bus van de jongste zoon. De andere kinderen, dochter en oudste zoon zaten er naast.
Ik reed in mijn VW met de schoondochter vooruit.
Halverwege ging er een rood lampje knipperen en plotseling was er een continu alarm. Ik heb geen technisch verstand van auto’s, maar dit was natuurlijk niet goed. Ik reed op een drukke weg nog een stukje door en toen ik voelde dat de auto er mee uit ging scheiden ben ik rechts een fietspad ingereden, waar we vanzelf tot stilstand kwamen. En daar stonden we, “taxi” dacht ik meteen. Dit is toch de nachtmerrie van iedere uitvaartbegeleider?
De schoondochter belde haar man die in het busje reed en vertelde waar we stonden. 2 Minuten later waren zij daar en verhuisden we mijn spullen in hun bus. Samen met de oudste zoon ging ik achterin het busje bij vader zitten, nog net niet op de kist, wel tussen de bloemen. Zo reden we weggedoken voor eventuele politie naar het crematorium.
De afscheidsdienst en crematie liepen naar wens.
De 2 zonen wilden mij achteraf perse naar de plek des onheil brengen (mijn heilige auto dus). Ondertussen had ik de ANWB reeds gebeld.
We kwamen ter plekke en de takelauto had mijn VW reeds in de klemmen. De 2 broers doken onmiddellijk onder de motorkap, dit varkentje zouden ze wel even wassen. Na wat zoeken ontdekten ze het euvel. De oudste kroop in zijn nette pak onder de auto en bevestigde een waterslang die ergens los was geraakt. Ik moest er wel even mee naar de garage om het goed te laten repareren, maar ik kon weer rijden.
Zij trots, dat het gelukt was en waarschijnlijk was het ook een heerlijke uitlaatklep om wat te doen na de uitvaart. Zij hebben genoten van dit avontuur en ik “uiteindelijk” ook.

Moeder was heel oud geworden, maar ondanks dat toch nog plotseling overleden.
Wanneer ben je voorbereidt op het sterven van je laatste ouder?
Wanneer ben je er klaar voor om wees te zijn?
En dan al dat geregel, al die keuzes die gemaakt moeten worden!
Bij het doorbladeren van het kistenboek viel hun oog op de wollen kist.
Dit is een prachtige ovale kist, geheel gemaakt van vilt en ter versteviging zit er karton in.
Ja, dat was het, een zacht en warm plekje voor moeder.
Met een heerlijk zacht dekentje werd ze toegedekt alvorens de kist werd gesloten.
Iedereen was helemaal tevreden en de bezoekers waren verrast om zo’n mooie kist te zien.
Door haar kleinkinderen is ze naar haar graf gedragen.

CONDOLEREN

Op een internet site van de Limburger stond een stukje van een huisarts die problemen had met het woord “gecondoleerd”.  Het woord is onvriendelijk en drukt geen warmte uit maar kou. Condoleren betekent rouwbeklag betuigen aan.
Is dat wat je wil? Nou nee. Maar wat moet je dan zeggen? Dat is niet zo gemakkelijk. Misschien is er niet voor niets gekozen voor een Frans woord. Mogelijk omdat het Nederlands geen woorden heeft om aan te geven dat je het erg vindt dat iemand zonder de overledene verder moet leven.
De overtreffende trap “van harte gecondoleerd” is extra pijnlijk, want dan moet je extra somber kijken, omdat bijna iedereen het gevoel heeft dat hij gefeliciteerd wordt.
Alternatieven voor het woord “gecondoleerd” zijn: sterkte, (heel) veel sterkte, of veel sterkte bij het verlies van …………, met innige deelneming, met oprechte deelneming, ik leef met u mee, ik heb veel aan je gedacht, ik vind het heel erg. Of zeg je niets en gaat het om het gebaar, de manier waarop je blijk geeft van je medeleven: een stevige handdruk, soms met twee handen, een tik op de arm, een schouderklop, een omhelzing of een kus kan veel meer je betrokkenheid uitdrukken dan onze gebrekkige en gestamelde woorden.
Ik merk zelf ook dat ik het woord “gecondoleerd” maar moeizaam over mijn lippen krijg, maar bij gebrek aan beter gebruik ik het soms, maar wel zo min mogelijk.
Wie weet er nog goede alternatieven?

Gras / koelen !

 Wordt er steeds vaker gekozen voor niet koelen met een koelplaat?
Voor de graszodenmethode? Of voor het natuurlijke?
Zie mijn folder op de website. Laat de natuur haar gang maar gaan.

Meneer was thuis gestorven in bed (kanker), lag nog in z’n pyjama in een rommelig bed in een rommelige kamer. Toen we het over opbaren hadden en ik vroeg of ze een koelplaat wilden gebruiken werd gereageerd met: “Dat zal toch wel moeten?” Nee, dat hoeft niet, was mijn reactie. Ik heb het één en ander uitgelegd, op vragen geantwoord (maar wat kan er dan gebeuren?) en de toevoeging van de graszoden verteld.
Voor mevrouw was het duidelijk dat haar man gewoon zo zou blijven liggen in bed.  “Je legt iemand toch niet in zijn nette pak in bed?”
Ramen open, kou naar binnen laten.
De volgende dag vroeg ik of de kinderen nog iets met graszoden hadden gedaan.  Rondom het huis was overal gras en met de ramen open kwam de gras en aarde geur volop naar binnen, dat leek hun wel voldoende. De kamer was ijskoud, het was een aangebouwd gedeelte van het huis en meneer was ijskoud. Hij lag nog steeds in dat slordige bed.
Laat de natuur haar gang maar gaan, alles loopt zoals het loopt.
Hij was ook ziek geworden en daar moesten ze ook mee dealen.
Ruim 5 dagen  heeft hij daar gelegen.
Toen is hij door zijn kinderen in de eenvoudige vuren houten kist gelegd.
Gewoon in zijn pyjama, wat maakt dat uit, waarom iemand nog lastig vallen met het sjorren in een pak, daar kijken ze toch niet naar als je aan de hemelpoort komt!
Geweldig, dit zijn de pareltjes in mijn werk.

Samen, tot de dood ons scheidt!
Nee, samen tot in de dood.

Hij was 85 jaar en helemaal op. Zij een paar jaar jonger, maar ook niet meer al te best.
Ze waren al bijna 60 jaar samen. 60 Jaar hebben ze lief en leed gedeeld met elkaar.
Samen hebben ze zoveel meegemaakt in al die jaren.
Als je zo lang het leven deelt met elkaar dan wordt het een verweven, een soort symbiose.
Dan kan je toch niet meer zonder elkaar!
En zo kan dat dan ook echt gaan.
Hij overleed en de uitvaart werd georganiseerd.
Zij overleed 3 dagen later, 2 dagen voor de uitvaart van haar man.
In de kerk stonden 2 kisten, met op iedere kist een foto.
Op zijn kist een bos van 58 rozen, van haar, voor al die mooie jaren.
Op haar kist veel veldboeketten, van hem, die plukte hij altijd voor haar.
Wat is er mooier dan zo samen een lang leven af te sluiten.
Veel mensen zouden hiervoor tekenen.

De oude moeder was dan uiteindelijk overleden. Ze hadden er allemaal vrede mee.
Na ruim 90 jaar mocht het ook wel.
Toen de familie in mijn kistenboek ook wades en planken zag kwamen ze op een idee.
De oudste dochter had nog een paar prachtige linnen ecru doeken liggen en de jongste dochter zou daar wel een wade van maken met banden om haar in te wikkelen en vast te maken.
De planken in mijn boek van Ibis en Radboud bevielen hen niet, die opstaande rand vonden ze niet mooi. 
Het moest een vlakke vuren plank zijn met uitgefreesde handgrepen.
De oudste dochter ging naar de timmerman met de opdracht voor het maken van de plank.
De avond voor de uitvaart werd ik gebeld met de mededeling dat de plank gekomen was, maar ze hadden het idee dat deze toch wel wat groot was uitgevallen. “Zou hij wel in mijn auto passen?”
Ik zou moeder naar het crematorium vervoeren in mijn Toyota.
Hoe groot was de plank dan wel?    2.30 m lang en 90 cm breed !!!
In mijn auto had het misschien nog wel net gepast, als ik er nog een stoel uithaalde, maar die plank zou niet in de oven passen, niet door de ovendeur kunnen.
“Zou moeder dan in de ovenruimte overgelegd kunnen worden op een eenvoudige, andere plank na de dienst in de aula?”  Dat zou eventueel wel kunnen, want bij het crematorium hebben ze wel planken.
Het voelde niet goed en de volgende ochtend hebben ze de plank toch maar naar de timmerman gebracht. Deze heeft 30 cm aan het hoofdeind er afgezaagd, daar verdween dus het handvat en hij heeft 30 cm in het midden weggehaald en beide delen aan elkaar gelijmd en een lat er onder vastgezet.  Het is een prachtige plank geworden.  Moeder werd op de brancard naar beneden gedragen door haar schoonzoons en beneden in de kamer op de plank in de wade gewikkeld tot een cocon. Zo ging ze in mijn auto met de oudste dochter en haar man naar het crematorium. Het was een prachtige uitvaartdienst en een paar familieleden gingen mee naar de ovenruimte om aanwezig te zijn bij de invoering in de oven. En daar ging de plank in vlammen op.



Bestaat er een ideale uitvaart? Ik denk het niet, maar de ene is veel prettiger of passender dan een andere. De ene is saai, de andere bijzonder of zelfs uitzonderlijk. Allerlei mooie en minder mooie woorden kan je koppelen aan een uitvaart of aan het proces rondom een uitvaart. Het gaat natuurlijk of misschien juist niet alleen maar om de uitvaartdag zelf.
Mijn tante van 98 jaar is op kerstavond 2010 overleden in het verpleeghuis. Ze was 4 dagen ziek en toen was het klaar, het einde van een lang en tevreden leven. Drie jaar geleden is met een val het aftakelingsproces begonnen. Tot die tijd woonde ze zelfstandig in haar huurhuis en reed ze zelfs nog in haar rode autootje. Of dat laatste verantwoord was, vroeg ik me wel af. Tante is nooit getrouwd geweest, had ook geen kinderen en ik was de aangewezen nicht om in te springen als mantelzorger.
Al zeker 10 jaar geleden had ik haar uitvaart met haar besproken en had ze alles op papier gezet.
Toen ze dan toch nog vrij plotseling overleed kon ik aan de hand van haar wensen het regelen van de uitvaart op me nemen. Ze had thuis opgebaard willen liggen, alhoewel de mensen niet speciaal uitgenodigd hoefden te worden om te komen kijken. Thuis was er niet meer, in het verpleeghuis mocht het niet dus heb ik haar mee naar mijn huis genomen en haar in het koude logeerkamertje op bed gelegd. Daar had mijn moeder (tantes zusje) 9 jaar geleden ook opgebaard gelegen.
De tekst op de kaart had ze grotendeels zelf bedacht, alleen heb ik er 6 foto’s van haar opgeplaatst, van baby tot nu. Een zichtbaar overzicht van haar leven.
Aan de dominee heb ik tantes wensen gemaild omtrent de psalmen, liederen en Bijbelteksten waar zij de voorkeur aan gaf. Zo heeft hij een orde van dienst samengesteld. Tijdens de dienst kon ik o.a. haar biografie voorlezen die ze zelf opgeschreven had, in haar woorden die zo bekend klonken voor de aanwezigen.
In haar wensen stond een eenvoudige kist, maar toen ik haar zo klein, fragiel en kwetsbaar zag liggen wenste ik haar iets warmers toe, zachter. Zo heb ik de zachte baar van Radboud Spruit besteld. Het was de primeur. Heerlijk op een bedje van stro en dan inwikkelen/toedekken met zachte flappen vilt. De openingen zijn heel geschikt voor het insteken van bloemetjes, zie de bijgaande foto.
Behalve het vriendelijke gezicht, door het mooie materiaal was de baar ook makkelijk te dragen. Uiteindelijk is ze begraven in het graf van haar ouders, een graf wat al 50 jaar oud was, maar een graf voor 3 personen.
Waarom de titel van dit stukje “de ideale uitvaart!” is? Om meerdere redenen:
1. Zij had zelf veel opgeschreven hoe ze het zou willen hebben, dat was makkelijk voor mij als nabestaande, ik kon haar wensen vervullen, want een uitvaart is (volgens mij) in eerste instantie voor de overledene.
2. Er was niemand waarmee ik moest overleggen, dus ik was de uitvaartbegeleider die overlegde met mijzelf als nabestaande. Veel onenigheid of onduidelijkheid kan er dan niet ontstaan.
3. Ondanks dat alles besproken en beschreven was voelde ik me toch vrij om ook andere dingen te doen.
Al met al wel ideaal!

Vaak wordt er gezegd dat de zomertijd komkommertijd is. Natuurlijk, de komkommers worden dan rijp, maar blijkbaar gebeurt er weinig, want veel mensen zijn op vakantie. Maar dood gaan doen mensen altijd, ongeacht recessie, weer,  of wat dan ook. Maar bij DOEAT is het toch wel komkommertijd, erg weinig meldingen (??). Gelukkig heb ik een heerlijke moestuin die juist  in deze periode veel zorg vraagt. En ja, de komkommers en tomaatjes rijpen dagelijks in het kleine kasje.  Om de dag moeten de bonen geplukt worden en wieden en schoffelen is natuurlijk ook belangrijk. Het uitvaartwerk is voor mij bijzonder werk wat ik graag doe. Maar nu dit niet aan de orde is, biedt de moestuin mij de gelegenheid om op een andere wijze zorg te bieden, aandacht te geven. Ik geniet er volop van, kan er uren doorbrengen als het weer het toelaat. Schuilen doe ik soms in het kasje. Zoals je wel eens in het buitengebied bij boerderijen een tafeltje aan de straat ziet staan met noten, pruimen, of jam, zo heb ik in de voortuin een omgekeerd kistje op het hek zitten met courgettes, pronkbonen en sperzieboontjes voor de liefhebbers. Wij kunnen het allemaal niet opeten.  De moestuin is mijn redding, anders zou ik mijn dagen slijten in ledigheid.

Vanmorgen zag Tom (mijn partner) in het Eindhovens Dagblad staan dat er vandaag een aantal “struikelstenen” geplaatst zouden worden op verschillende plaatsen in de stad. Eén adres was Petrus Dondersstraat 24. Dat is mijn geboortehuis. Alle reden om even te gaan kijken aldaar.
Een groep van ruim 20 mensen stond daar op de stoep voor het huis. De huidige eigenaar stond bij de deur, hij had een aantal stoelen op de stoep gezet voor de oudere mensen. De heer Wertheim vertelde dat hij in dat huis geboren was en dat zijn ouders en nog andere familieleden tijdens de oorlog verraden, opgepakt, gedeporteerd en vermoord waren. Ik had het begin van het verhaal gemist, dus heb ik niet gehoord hoe dat gegaan is. Hij las een laatste brief van zijn vader voor, die deze in Westerbork geschreven had, met de vaste overtuiging dat hij gauw weer thuis zou zijn. Samen met een kleinzoon las de heer Wertheim een hebreeuws gedicht voor. De kleinzoon vertelde zijn verhaal en een betrokke dame had ook een bijdrage. Al met al best emotioneel.
Ondertussen werden de struikelstenen in de stoep gemetseld door de Duitse kunstenaar Gunter Demnig die sinds 2000 meer dan 17000 struikelstenen in bijna 300 gemeenten in Duitsland, Ostenrijk en Hongarije geplaatst heeft. www.stolpersteine.com  Vanaf 2008 ook in een aantal plaatsen in Nederland.  In Eindhoven zijn er al meerdere en vandaag zijn er weer een paar bijgekomen.  www.struikelehv.nl De struikelstenen zijn bedoeld om joden die in de 2de wereldoorlog omgekomen zijn te herdenken op de plaats waar ze het laatst gewoond hebben. De familie Wertheim woonde dus in ons huis voordat mijn ouders daar in 1948 gingen wonen. Mijn vader (ook jood) heeft in de oorlog 2 jaar ondergedoken gezeten op een zolder in Woensel (Eindhoven Noord).
Hieronder een paar foto’s. Het was bijzonder om dit vandaag mee te maken en dat wil ik graag delen met jullie.